Robert Saunders moet zijn huis uit, net als twee miljoen andere Amerikanen. Hij leende te veel geld in een tijd dat de huizenprijs alleen maar omhoog leek te kunnen gaan. Het verhaal van de kredietcrisis.

Chicago, Illinois, april 2001. Robert en Frances Saunders zijn een gewoon Amerikaans gezin. Hij is vrachtwagenchauffeur, zij verslavingstherapeut. Ze verdienen samen bijna vijfduizend dollar bruto in de maand. En toch zullen ze binnenkort hun huis kwijtraken aan de bank. De Saunders' kunnen hun hypotheek niet meer betalen, hoewel Robert 's avonds ook nog bijverdient als onderhoudsmonteur.

Tot zes jaar geleden was er niks aan de hand. De Saunders' woonden in een bescheiden rijtjeshuis met drie slaapkamers in Chicago en hadden niet te klagen. Iedere maand betaalden ze zeshonderd dollar rente en dat zou tot in lengte van dagen zo blijven. Robert had met zijn kredietverleden geen kans op een hogere hypotheek, zeiden de banken, en daar had hij zich al lang mee verzoend, al droomde hij van een huis met een stukje grond buiten de stad.

In 2001 ontmoette hij via zijn werk een vrouw die hem vertelde dat ze wel iets voor hem kon regelen. Een zogenoemde 2/28 adjustable rate mortgage (ARM), vertelde ze. Dat was een nieuw product en echt iets voor hem en zijn vrouw, met hun dubbele inkomen. Die 142 duizend dollar voor dat droomhuis aan de rand van Rockford, met vijf slaapkamers en een hectare grond, was binnen bereik. Twee jaar lang zouden Robert en Frances zeven en een kwart procent rente betalen, 974 dollar per maand, daarna zou het ietsje omhoog gaan, maar ­- en dat was het mooie ­- tegen die tijd zou hun nieuwe huis zó veel meer waard zijn, dat ze hun lening makkelijk zouden kunnen omzetten in een hypotheek met een gunstige vaste rente.

Wat Saunders niet besefte, was dat hij deel zou gaan uitmaken van een groeiend leger van subprime lenders dat de economie van zijn land, en uiteindelijk van de hele wereld, een flinke tik zou gaan geven. ‘Ik wijt het aan mezelf dat ik het gedaan heb', zegt hij nu. ‘Ik heb me gewoon niet verdiept in wat ze bedoelde toen ze zei dat de rente na twee jaar "iets aangepast" zou worden. Ik dacht met een tiende procent of zo.'

Rockford, Illinois, eind 2004. Het maandelijkse rentebedrag gaat inderdaad omhoog. Niet een beetje, maar in een keer naar meer dan twaalfhonderd dollar. Daarbij zit Robert na een ongeluk zes maanden thuis en Frances wordt tijdelijk werkloos.
Gesprekken met de bank mochten niet baten, de rekeningen in huize Saunders stapelen zich op en het rentebedrag gaat iedere zes maanden omhoog, tot zeventienhonderd dollar nu. Dankzij de tweede baan van Robert -­ hij werkt intussen zeventien uur per dag ­- lopen ze nog maar drieduizend dollar achter op hun hypotheek. Toch zitten ze nu in een foreclosure-traject. Als ze binnen drie maanden de betalingsachterstand niet hebben weggewerkt, mogen ze eerst proberen zelf het huis, dat aanzienlijk minder waard is geworden, te verkopen. Als dat niet lukt, en Robert ziet het somber in, neemt de bank het terug en volgt een executieverkoop die de Saunders' waarschijnlijk zal achterlaten met een restschuld van dertigduizend dollar. ‘Als we het kwijtraken, raken we het kwijt. Zo is het leven', zegt hij.

‘De meeste Amerikanen met hypotheekschulden zijn geen onverantwoordelijke koopverslaafden, maar hardwerkende mensen zoals de Saunders', zegt Jeff Wynn, die een schuldsaneringsbureau heeft in Dallas. Wynn raakte jaren geleden zelf zijn huis kwijt en leerde zo veel van het gevecht met banken dat hij besloot zijn kennis in te zetten voor anderen. ‘Wat er in 2001 gebeurde, was dat de banken de lage rentestand aangrepen om hun business flink uit te breiden. Subprime leningen zijn niet iets van de laatste jaren, maar ze waren nooit bedoeld om mensen die al een huis hebben een duurder huis aan te smeren. Met lage dagrentes werden miljoenen mensen naar een te dure hypotheek gelokt. Het resultaat kunnen we nu elke dag in de krant lezen. In een gemiddeld jaar raken vierhonderdduizend Amerikanen hun huis aan de bank kwijt. Vorig jaar waren het er twee miljoen en dat worden er nog meer. Voor jullie in Europa heet dat een kredietcrisis, voor mij betekent dat gebroken gezinnen, alcoholproblemen, zelfmoorden.'

New York, april 2005. In het hoofdkwartier van Merrill Lynch in lower Manhattan bestelt Christopher Ricciardi varkensvlees met zoetzure saus en loempia's. Zoals altijd wanneer hij en zijn team van de afdeling structured credit iets te vieren hebben, moet er een vette lunch op tafel komen. Het onafscheidelijke team van Ricciardi, de Zweed Lars Noren en de Sri Lankaan Harin Da Silva, de golden boys van de krediethandel, heeft zojuist de grootste deal in zijn bestaan afgesloten. ‘Marathon' heet het pakket obligaties ter waarde van 330 miljoen dollar dat ze hebben verkocht. Een jaar eerder zijn de drie weggekocht bij de effectenbank Credit Suisse First Boston. Ricciardi geldt als de uitvinder en de onbetwiste koning van de moderne collateralized debt obligation, de cdo, een financiële innovatie ‘die miljoenen Amerikanen in staat heeft gesteld hun droomhuis te kopen'. Als achtentwintigjarige beginnend bankier bij Prudential kreeg hij in 1997 de vrije hand om te experimenteren met een nieuwe vorm van deze kredietobligaties, die in de jaren tachtig waren ontstaan.

CDO's waren pakketten met bedrijfsleningen die in de vorm van obligaties ­- verhandelbaar schuldpapier ­- werden doorverkocht. Tot 1996 leidden ze een bescheiden bestaan als exotisch product in de portefeuille van specialistische beleggers. Meer dan vijf miljard dollar per jaar gaat er niet in om.
Tot Ricciardi bedenkt dat je niet alleen bedrijfsleningen, maar eigenlijk alles dat maar enige waarde vertegenwoordigt in een cdo kunt stoppen: hypotheken, creditcardschulden, autoleningen. Niet alleen die van je eigen bank, maar van alle aanbieders van leningen. Ook de Wehkamps van Amerika met hun flatscreen-tv- en wasmachineleningen. En niet alleen de eersteklas hypotheken voor de bovenmodale verdieners, maar ook hypotheken aan de wat minder kredietwaardige Amerikanen als Robert Saunders. Al die leningen worden in een pakket gestopt en in de vorm van obligaties doorverkocht aan investeerders.

Op 19 januari 2008 schrijft econoom Paul Krugman in The New York Times: ‘De financiële markten waren vooral innovatief op het gebied van misleidingstechnieken. Want wat is de bewering ‘als je slechte leningen opnieuw verpakt, krijg je superveilige beleggingsproducten' anders dan misleiding?' George Raven, beleggingsanalist bij zakenbank Insinger de Beaufort, legt uit hoe het kan dat pakketten met subprime leningen het AAA-keurmerk (meest betrouwbaar) kregen. ‘Het samenstellen van zo'n pakket is de uitkomst van voortdurend onderhandelen tussen de bank en kredietbeoordelaars als Moody's en Standard & Poor's. Wanneer is een cdo nog nèt AAA, hoeveel slechte leningen kunnen we erin stoppen? De beoordeling wordt bovendien bepaald op basis van historische gegevens. En sinds de Tweede Wereldoorlog zijn de Amerikaanse huizenprijzen nog nooit voor langere tijd sterk gedaald.'

De cdo komt voor de banken als geroepen. Veel banken kunnen de sterk stijgende vraag naar hypotheken in de jaren negentig -­ door de rijk geworden babyboomers -­ niet meer financieren met het geld van hun spaarders. In de cdo's zien ze een perfect instrument om de hypothekenhandel flink uit te breiden. Geld dat anders voor langere tijd in hypotheken vast zou zitten, komt nu naar de bank terug in de vorm van opbrengsten van veel korter lopende obligaties. De banken richten aparte besloten vennootschappen (bv's) op om de hypotheken in onder te brengen en in de vorm van cdo's door te verkopen. Zo blijft het onderpand -­ de huizen -­ van de balans van de bank en komt er veel meer geld beschikbaar om zaken mee te doen. Doordat de leningen in aparte bv's zitten, verliest de buitenwereld het zicht op de risico's van de onderliggende hypotheken.

Ook Nederlandse banken -­ Fortis, ING en Rabobank ­- hebben dergelijke structured investment vehicles (SIV's) of conduits. Waarom stond De Nederlandsche Bank (DNB) dat eigenlijk toe? Woordvoerder Tobias Oudejans: ‘We stellen banken heel strenge kapitaaleisen: acht procent van wat je uitleent moet je in kas houden voor mogelijke calamiteiten. Maar hypotheken zijn doorgaans zo veilig dat die eis onnodig beperkend kan zijn. Zo ontstonden de SIV's. We stonden dat in Europa toe omdat we innovatie ook niet willen frustreren. Wat dat betreft doe je het nooit goed. Vergelijk het met een vader in de speeltuin. Je zoon zit op de schommel, hij gaat steeds hoger. Als je te snel ingrijpt ben je een zeur, als je te lang wacht ben je onverantwoordelijk.'

De innovatieve cdo zorgt als een soort vliegwiel voor een toestroom van geld. Omdat de obligaties eerst verkocht worden, gaan de cdo-uitgevende banken pas daarna op zoek naar de bijbehorende leningen. Ze struinen de markt af op zoek naar hypotheken, creditcard- en andere schulden om de cdo op te vullen. Grote spelers op de hypotheekmarkt als New Century Financial en Countrywide Home Loans kunnen via de cdo-handel opeens honderdduizenden extra hypotheken plaatsen. Andere hypotheekbanken worden speciaal voor de subprime-markt opgericht. Ze gaan agressief op zoek naar nieuwe klanten en verlagen hun standaard. Amerikanen met een creditscore van 600 (de persoonlijke score voor kredietwaardigheid die elke Amerikaan uit zijn hoofd kent en die loopt van 300 tot 850 -­ als je nooit iets betaalt), voorheen de losers van de huizenmarkt, kunnen nu opeens wel geld lenen voor een huis.

Fort Pierce, Florida, oktober 2006. Vooral in Californië en Florida schoten de prijzen de afgelopen jaren omhoog. Gemiddeld stijgen de Amerikaanse huizen tussen 2001 en 2005 met 54 procent in waarde, maar in Fort Pierce, een populair vakantiestadje aan de Atlantische kust van Florida, is de stijging 144 procent. Amerikaanse huizenbezitters verdienen in deze periode een geschatte duizend miljard dollar aan hun huizen, door de overwaarde om te zetten in een nieuwe lening of door het huis te verkopen. Die biljoen dollar verdwijnen in de economie en zorgen ervoor dat Amerika na 9/11 niet in een recessie terechtkomt.
Voor de have nots is de overspannen huizenmarkt minder feestelijk. Wie voor het eerst een woning koopt, moet zich in deze periode diep in de schulden steken. Florida en Californië, waar de prijzen het hardst omhoog gaan, zijn samen goed voor 18 procent van de bevolking, maar voor meer dan 29 procent van alle subprime-hypotheken.
In 2005 komt de omslag. De rente begint op te lopen en vanaf 2006 zijn de Amerikanen niet langer bereid of in staat de sterk gestegen huizenprijzen te betalen. Gemiddeld dalen Amerikaanse huizen in 2007 met zeven procent in waarde, maar in grote delen van Florida, Californië en Nevada (Las Vegas) is het meer dan 20 procent. Zakenbank Merrill Lynch denkt dat de prijzen de komende twee jaar met nog eens een kwart zullen dalen.

Ben Bernanke, president van de Amerikaanse centrale bank
Irvine Californië, 2 april 2007 -­ New Century Financial Corporation, de grootste verstrekker van subprime hypotheken in de VS, vraagt zijn faillissement aan. Probleem is dat het zijn hypotheken niet langer kan doorplaatsen bij banken. ‘Hoewel dit een zware dag is voor ons, mogen we trots zijn op wat we bereikt hebben', schrijft ‘Mr. Morrice', New Century's hoogste baas, op de website van de instelling. ‘Sinds onze oprichting hebben we 1,4 miljoen leningen verstrekt voor meer dan 225 miljard dollar. Zo hebben we miljoenen Amerikanen die niet voor een lening in aanmerking kwamen geholpen om de zegeningen van het eigen huizenbezit te realiseren'.

New York, vrijdag 27 april 2007. Moody's, een van de drie grote kredietbeoordelaars, verlaagt de rating van 348 miljoen dollar aan cdo's die gedeeltelijk zijn opgebouwd uit subprime-hypotheken. Het is een fractie van de totale markt in deze cdo's. Drie maanden later, op 10 juli 2007, kondigt Moody's een nieuwe golf van ratingverlagingen aan. Van bijna 400 cdo's -­ waarde 5,2 miljard dollar ­- gaat de rating omlaag. Rijkelijk laat volgens veel beleggers, want de waarde van deze beleggingsproducten is dan al gehalveerd. Diezelfde dag meldt Standard & Poor's dat het cdo's ter waarde van ongeveer twaalf miljard dollar op de watchlist heeft gezet voor een mogelijke verlaging van de ratings. Een maand later valt in de Amerikaanse pers voor het eerst het woord credit crunch.

Amsterdam, augustus 2007. In het hoofdkantoor van ING aan de Zuidas komt het team van chief risk officer Koos Timmermans bijeen om de toestand te bespreken. ‘Dit soort crises oefenen we regelmatig. Maar deze keer was het anders. We zagen dat de markt voor cdo's compleet tot stilstand was gekomen. Er was gewoon geen handel meer. Niet omdat al die cdo's opeens niks meer waard waren, maar omdat niemand er meer op kon vertrouwen wat er allemaal in die pakketten zat.'
‘Grote beleggers, zoals pensioenfondsen, mogen hun geld alleen maar in leningen steken met een minimale kredietwaardigheid', zegt Dick Korf van KPMG Financial Services. ‘Als de rating wordt verlaagd, gaan ze automatisch verkopen. De ineenstorting van de markt wordt zo een selffulfilling prophecy.'
De ingestorte handel in cdo's raakt nu het hele financiële systeem: omdat banken niet weten wat ze nog kunnen verwachten, gaan ze eind 2007 geld oppotten, ook om het nieuwe jaar een mooie balans te kunnen beginnen. De cdo-ellende slaat zo over naar alle kredieten.

Amsterdam, eind november 2007. Nu de herfinanciering van de cdo's niet meer mogelijk is, worden banken gedwongen de special vehicles en conduits te liquideren en de leningen weer op de eigen balans te nemen voor wat ze waard zijn. George Raven van Insinger de Beaufort: ‘De waardebepaling is moeilijk, omdat er geen handel is en dus geen prijzen voor de pakketten leningen tot stand komen. Omdat Amerikaanse accountants aansprakelijk gesteld kunnen worden voor te optimistische inschatting, schrijven ze liever te veel dan te weinig af.'
De markt voor subprime-hypotheken, die voor een groot deel in de cdo's verpakt zitten, is volgens sommige schattingen ongeveer 1300 miljard dollar groot. De totale verliezen kunnen oplopen tot 265 miljard dollar, denkt kredietbeoordelaar Standard & Poor's. Ter vergelijking: dat is bijna een kwart van de ING Groep.

Singapore 24 december 2007. Het Singaporese staatsbeleggingsbedrijf Temasek maakt bekend dat het een belang van tien procent neemt, ter waarde van 4,4 miljard, in het door de crisis in nood verkerende Merill Lynch. Ook Chinese en Arabische staatsbanken slaan het slagveld in de VS geamuseerd gade. Binnen een periode van zes maanden zijn ze op uitnodiging van de grootste slachtoffers eigenaar geworden van een groot deel van de financiële sector in de VS en Europa. Een paar kleinere banken kunnen niet langer zelfstandig blijven: Northern Rock in Schotland, en investeringsbank NIBC in Nederland dat 137 miljoen moest afschrijven aan investeringen in slechte hypotheken. De aandelenkoersen van de financials kelderen en trekken de beurzen mee. De Europese beurzen raken vanaf december twintig procent van hun waarde kwijt. Het schandaal bij de Franse Société Générale, waar effectenhandelaar Jerôme Kerviel 4,8 miljard verspeelt, heeft met de ellende op de kredietmarkt niets te maken, maar helpt ook niet echt.

Den Haag, 30 januari. De Tweede Kamer debatteert over de kredietcrisis onder leiding van wijze mannen als Nout Wellink en oud-minister van Financiën en voormalig Citigroup-bestuurder Onno Ruding. Beiden verwachten geen recessie, wel een vertraging van de groei met een half procent. Actie ondernemen is nog niet nodig, denken ze.
De schade voor de Nederlandse economie valt mee. Voor de export naar Amerika, vijf procent van de Nederlandse uitvoer, is de crisis niet goed, maar de lage dollarkoers is een grotere belemmering. De kredietmarkt krijgt er last van, zegt Rabobank-directeur Bert Heemskerk: geld lenen zal duurder worden verwacht hij, eerst voor ondernemers, maar later ook voor de gewone consument. En uiteraard zijn ook beleggers getroffen: pensioenfonds ABP haalde een negatief rendement op de beleggingen in de tweede helft van vorig jaar. En de kleine belegger? Het valt niet uit te sluiten dat particuliere beleggers als gevolg van de gedaalde beurskoersen minder zullen besteden.

Washington, 31 januari. Ben Bernanke, president van de Federal Reserve (FED), de Amerikaanse centrale bank, maakt de tweede renteverlaging in een week bekend, na een eerste historische verlaging van driekwart procent. George Bush vraagt het congres in te stemmen met een belastingverlaging van 150 miljard dollar -­ ‘Een spuit in de arm van de economie', noemt hij de maatregel. Het is een eenmalig cadeau van 600 dollar voor iedere Amerikaan. Voor Robert Saunders komt het te laat: ‘Ik zeg geen "nee" tegen gratis geld. Maar als hij denkt dat we dat geld in de economie pompen, vergist hij zich. Dat geld hebben we al lang uitgegeven, dat gaat rechtstreeks naar de bank.'

Tekst Paul van der Kwast en Bart van Oosterhout

Beeld Joost Overbeek